Polikistik over sendromu (PKOS), üreme çağındaki kadınlarda en sık görülen hormonal bozukluktur. Dünya Sağlık Örgütü'ne göre bu yaş grubundaki kadınların yaklaşık %8–13'ünü etkiler ve etkilenenlerin %70'e varan kısmı tanı almamıştır.
PKOS nedir?
PKOS'ta yumurtalıklar düzenli yumurtlamaz, vücutta erkeklik hormonları (androjenler) artar ve çoğu kadında insülin direnci eşlik eder. Adında "kist" geçse de ultrasonda görülen yapılar gerçek kist değildir; gelişimi duraklamış küçük folliküllerdir.
PKOS'u simülasyonda görün
Normal döngü ile PKOS'ta yumurtalığın ve hormonların nasıl farklılaştığını gün gün izleyin.
Belirtiler
- Adet düzensizliği: 35 günden uzun döngüler, yılda 8'den az adet ya da hiç adet görmeme
- Yüz ve vücutta tüylenme artışı (hirsutizm), akne, saçlarda incelme
- Gebe kalmada güçlük
- Kilo alma eğilimi; boyun ve koltuk altında koyulaşmış, kadifemsi cilt (insülin direncinin işareti olabilir)
Belirtiler kişiden kişiye çok farklıdır; zayıf kadınlarda da PKOS görülebilir.
Tanı nasıl konur?
Yetişkinlerde en yaygın kullanılan Rotterdam ölçütlerine göre aşağıdaki üç ölçütten ikisinin bulunması ve benzer tabloya yol açan diğer nedenlerin dışlanması gerekir:
- Seyrek yumurtlama ya da hiç yumurtlamama (adet düzensizliği)
- Androjen fazlalığı: tüylenme, akne gibi bulgular ya da kan testinde yüksek androjen düzeyi
- Polikistik over görünümü: 2023 uluslararası kılavuzuna göre bir yumurtalıkta 20 veya daha fazla follikül ya da yumurtalık hacminin 10 mL veya üzerinde olması. Yetişkinlerde ultrason yerine kanda AMH düzeyi de kullanılabilir.
Adet başladıktan sonraki ilk 8 yılda yumurtalıklarda çok sayıda follikül görülmesi olağandır. Bu nedenle ergenlerde ultrason ve AMH tanı için önerilmez; adet düzensizliği ile androjen fazlalığının birlikte bulunması gerekir.
Tiroid hastalıkları, prolaktin yüksekliği ve konjenital adrenal hiperplazi gibi durumlar kan testleriyle dışlanır.
Uzun vadeli sağlık etkileri
PKOS yalnızca adet düzenini ilgilendirmez. Tip 2 diyabet, gebelik şekeri, kolesterol yüksekliği, uyku apnesi ve depresyon-kaygı riski artar. Uzun süre adet görülmemesi rahim iç zarının aşırı kalınlaşmasına yol açabilir. Bu nedenle düzenli kontrol, kan şekeri ve kan yağlarının izlenmesi önerilir.
Tedavi
Yaşam tarzı
Dengeli beslenme ve düzenli fiziksel aktivite tedavinin temelidir. Fazla kilosu olan kadınlarda vücut ağırlığının %5–10'u kadar kilo kaybı bile adet düzenini ve yumurtlamayı iyileştirebilir.
İlaç tedavileri
- Kombine doğum kontrol hapları: adet düzenini sağlar, tüylenme ve akneyi azaltır, rahim iç zarını korur.
- Metformin: insülin direnci ve metabolik özellikleri olan kadınlarda kullanılabilir.
- Anti-androjen ilaçlar: tüylenme ve akne için, gebelik planlanmıyorsa ve etkin korunmayla birlikte.
Gebelik isteyenlerde
Yumurtlamayı uyarmak için güncel kılavuzda ilk seçenek letrozoldür. Yanıt alınamazsa gonadotropin iğneleri, seçilmiş hastalarda laparoskopik yumurtalık delme (drilling) ya da tüp bebek tedavisi değerlendirilir. İnositol gibi takviyelerin etkinliği konusunda kanıtlar henüz sınırlıdır.
Ne zaman başvurmalı?
- Gebelik dışlandığı hâlde üç aydan uzun süren adet gecikmesi
- Belirgin ya da hızla artan tüylenme, akne veya saç dökülmesi
- Bir yıldır (35 yaş üzerindeyseniz altı aydır) düzenli ilişkiye rağmen gebe kalamama
Sık sorulan sorular
PKOS'ta gebe kalmak mümkün mü?
Evet. PKOS'lu kadınların çoğu, yaşam tarzı değişiklikleri ve gerektiğinde yumurtlamayı uyaran tedavilerle gebe kalabilir. Gebelikte gebelik şekeri ve yüksek tansiyon açısından daha yakın izlem önerilir.
Yumurtalıkta kist görülmesi PKOS olduğu anlamına mı gelir?
Hayır. Ultrasonda çok sayıda küçük follikül görülmesi tek başına tanı koydurmaz. Tanı için adet düzeni, androjen bulguları ve kan testleri birlikte değerlendirilir.
PKOS tamamen geçer mi?
PKOS kalıcı bir yatkınlıktır ancak belirtileri büyük ölçüde kontrol altına alınabilir. Yaş ilerledikçe adet düzeni iyileşebilir; metabolik riskler için izlem sürdürülmelidir.
Doğum kontrol hapı PKOS'u tedavi eder mi?
Hap belirtileri kontrol eder ve rahim iç zarını korur, ancak alttaki durumu ortadan kaldırmaz. Bırakıldığında adet düzensizliği geri dönebilir.
Kaynaklar
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; muayene, tanı ve tedavinin yerine geçmez. Kendi durumunuzla ilgili kararları hekiminizle birlikte verin.